Waar leven wilde katten? De kaart van twee soorten

De wilde kat is niet één dier, en ze leeft niet op één plek. Sinds de herziening van 2017 door de IUCN/SSC Cat Classification Task Force dekt de naam twee soorten: de Europese wilde kat (Felis silvestris), die in Europa, Anatolië en de Kaukasus leeft, en de Afrikaanse en Aziatische wilde kat (Felis lybica), die door Afrika en Azië voorkomt en de voorouder is van elke huiskat. In de Verenigde Staten betekent "wildcat" verwarrend genoeg meestal geen van beide. Het betekent de bobcat, en nergens in Amerika leeft een Felis-wilde kat.

Wat mensen eigenlijk met "wildcat" bedoelen

Het woord doet meerdere klussen tegelijk, en daarom is de kaart al verwarrend voordat je begint. "Wildcat" is een vliegtuig, een universiteitsmascotte, en, in het grootste deel van de Verenigde Staten, de alledaagse naam voor de bobcat (Lynx rufus). De bobcat is een echte wilde kat, maar hij zit in een ander geslacht, en het is niet het dier dat biologen bedoelen als ze over Felis-wilde katten schrijven. Er is helemaal geen Felis-wilde kat die van nature in Noord- of Zuid-Amerika voorkomt.

Een wilde kat is ook geen zwerfkat. Een verwilderde kat is een huiskat die verwilderd is, geboren uit Felis catus en levend zonder eigenaar. Een wilde kat is nooit gedomesticeerd. De twee kunnen op het eerste gezicht op elkaar lijken en kunnen zelfs kruisen, wat voor een groot deel verklaart waarom wilde katten tellen moeilijk is, maar het zijn aparte dingen. Heb je een kat in je tuin gevonden, dan is het vrijwel zeker een verwilderde kat en geen wilde kat, waar je ook woont.

Twee soorten, opnieuw getekend in 2017

Lange tijd werd de wilde kat behandeld als één soort met veel ondersoorten verspreid over drie continenten. Kitchener et al. 2017, de classificatie opgesteld door de IUCN/SSC Cat Classification Task Force in Cat News Special Issue 11, ruimde dat op. Ze erkende in totaal 41 kattensoorten en 77 ondersoorten, en ze splitste de oude Felis silvestris in tweeën.

Felis silvestris betekent nu alleen de boswilde katten van Europa, Anatolië en de Kaukasus. Felis lybica betekent de bush- en steppewilde katten van Afrika en Azië, en draagt een extra titel: ze is de enige voorouder van de huiskat. Je huiskat is Felis catus, de tamme vorm van Felis lybica, dus de kat die op je bank slaapt is qua afstamming een licht getemde Afrikaanse wilde kat. Een echte wilde kat van een hybride onderscheiden is een klus voor genetica in plaats van vachtpatroon, en daarom is de kaart van 2017 net zozeer uit DNA getekend als uit museumhuiden.

Waar de Europese wilde kat leeft

Felis silvestris leeft door heel Europa en oostwaarts tot in het aangrenzende Rusland, de Kaukasus en Anatolië. De herziening stelt twee ondersoorten voor, en beide moeten als voorlopig worden gelezen. F. s. silvestris beslaat Europa, waaronder Schotland en Sicilië; F. s. caucasica beslaat de Kaukasus en Anatolië, en is een voorgestelde in plaats van vaststaande eenheid. Vroeger kwam de wilde kat in het grootste deel van Europa voor en ze ontbreekt alleen in Fennoscandinavië.

De IUCN-beoordeling groepeert de overlevende katten in vijf metapopulaties: West- en Midden-Europa; het Apennijnse schiereiland en Sicilië, waar de populatie uitbreidt; Oost-Midden- en Zuidoost-Europa, ruwweg twintig landen die slecht onderzocht blijven; het Iberisch schiereiland, dat achteruitgaat en versnipperd is; en Turkije met de Kaukasus. De Italiaanse wilde kat zit in die uitbreidende Apennijnengroep, en de Schotse wilde kat in de West-Europese. Ze hebben allemaal hetzelfde nodig, namelijk verbonden bos met dekking en prooi, en het meeste werk om ze te behouden is wet, land en fokken in gevangenschap.

Kreta is het lastige eiland. De eigen pagina's van de IUCN spreken elkaar tegen over tot welke soort de katten daar behoren. De gangbare lezing is dat de wilde katten van Kreta Felis lybica lybica zijn, een oude introductie door mensen in plaats van een inheemse Europese populatie, maar die toewijzing is omstreden en kun je beter als onbeslist dan als feit neerzetten.

Waar de Afrikaanse en Aziatische wilde kat leeft

Felis lybica is de wijdst verspreide wilde kat op aarde. Ze leeft door het grootste deel van Afrika buiten de kern van de Sahara en de centrale regenwoudgordel, en verder via het Arabisch schiereiland, Iran, Afghanistan, Pakistan en India tot in China en Mongolië. Ze ontbreekt alleen in gesloten tropisch regenwoud, is dun gezaaid in echte woestijn, en klimt tot ongeveer 3.000 meter. De IUCN noemt haar een van de meest algemene katachtigen, al staat haar populatietrend genoteerd als onbekend.

De herziening erkent voorlopig drie ondersoorten. F. l. lybica beslaat Oost-, West- en Noord-Afrika, het Arabisch schiereiland en het Midden-Oosten, plus de eilanden Corsica, Sardinië en Kreta, en gaat rond west-Iran over in de Aziatische vorm. F. l. cafra beslaat zuidelijk Afrika, met een zachte grens ergens rond Mozambique of Tanzania. F. l. ornata, de Aziatische wilde kat die hier is afgebeeld, beslaat Zuidwest- en Centraal-Azië, Afghanistan, Pakistan, India, Mongolië en China, en draagt opvallender donkere vlekken en strepen dan haar Afrikaanse verwanten. Omdat Felis lybica de wilde voorouder van je kat is, houden rassen die in dit gebied vorm kregen een wilde uitstraling. De Egyptische Mau draagt de vlekken, en de getikte vacht van de Abessijn leest als zuivere bushkat. Wil je de hele familie kleine jagers waartoe deze behoort, dan hebben we een veldgids over acht kleine wilde katten. De weerkaatsende oogglans waarmee ze allemaal bij dageraad kunnen jagen is dezelfde truc die je kat gebruikt, en er is een stuk over waarom kattenogen oplichten.

De vage grens, en twee namen die het niet overleefden

De lijn tussen de twee soorten is geen lijn. Het is een vage zone door Iran, Turkije en de Kaukasus, waar Felis silvestris, F. l. lybica en F. l. ornata elkaar allemaal naderen. Recente genetica wijst Iran aan als de plek waar lybica overgaat in ornata, en de twee soorten overlappen waarschijnlijk in Anatolië en de Kaukasus. De IUCN-beoordeling vraagt openlijk om meer genetisch werk daar voordat iemand een harde grens trekt.

De herziening van 2017 zette ook twee namen op non-actief die veldgidsen nog steeds afdrukken. Felis lybica sarda, de vermeende Sardijnse wilde kat, is geen geldige ondersoort; de katten op Sardinië behoren tot F. l. lybica, wat past bij het verhaal over de Sardijnse kat. Felis silvestris grampia, de vermeende Schotse wilde kat, is evenmin geldig; Schotse katten behoren tot F. s. silvestris. Dus als je vraagt "is de Schotse wilde kat een eigen ondersoort?", is het eerlijke antwoord onder de huidige kaart nee, ook al is de populatie onderscheidend genoeg om te redden. Wat de katten van Schotland moeilijk te definiëren maakt, is de hybridezwerm die ze met huiskatten heeft vervaagd.

De Chinese bergkat, en waarom "Europees" tot Tibet zou kunnen reiken

Het meest onbesliste deel van de kaart is een kat die weinig mensen hebben gezien. De Chinese bergkat (Felis bieti) leeft aan de rand van het Qinghai-Tibetplateau, en taxonomen worden het niet eens over wat het is. Kitchener et al. 2017 behandelden haar als een volwaardige, aparte soort. Een genoomstudie uit 2021 van Yu et al. in Science Advances, gebouwd op 51 nucleaire genomen van 270 exemplaren, betoogde juist dat het een soortgenoot van de wilde kat is, F. s. bieti, oftewel een ondersoort van de Europese wilde kat, en dat ze geen rol speelde bij de kattendomesticatie in China.

De twee grote catalogi zijn niet gevolgd. Zowel de IUCN Rode Lijst als de Mammal Diversity Database vermelden Felis bieti nog steeds als volwaardige soort. De stand is dus 2017 soort, 2021 ondersoort, en de standaardnaslagwerken onbewogen. Je kunt het het beste als open vraag behandelen in plaats van als vaststaand feit. Het gevolg is het leuke deel. Als de lezing van 2021 klopt en bieti echt een ondersoort van Felis silvestris is, dan reikt het eerlijke antwoord op "waar leeft de Europese wilde kat?" van Schotland tot het Tibetaanse plateau. Voor de rest van de kleine katten die in dit soort discussies verzeild raken, is onze gids over de kleine wilde katten de plek om te beginnen.

De landen die hun wilde katten verloren, en de weinige die ze terugkrijgen

Een deel van de kaart is in afwezigheid geschreven. Engeland en Wales verloren hun wilde katten helemaal, eerst door ontbossing en daarna door negentiende-eeuwse roofdierbestrijding, en tegen de tweede helft van die eeuw overleefde de soort in Groot-Brittannië alleen nog in Schotland. Dat Schotse restje kun je nu het best omschrijven niet als uitgestorven, maar als niet langer een levensvatbare wilde populatie, geremd door de hybridezwerm in plaats van door een gebrek aan individuen.

Een paar landen draaien het verlies stilletjes terug. Nederland had de wilde kat als regionaal uitgestorven genoteerd en zag haar toen terugkeren: een eerste waarneming in 2002, het Vijlenerbos eind 2013 gekoloniseerd, en nu broedende katten in Zuid-Limburg. Oostenrijk noteert de soort ook als regionaal uitgestorven, maar met zwervers en Italiaanse katten die noordwaarts oprukken. Tsjechië werd in 2015 "mogelijk uitgestorven" genoemd, en veldwaarnemingen sindsdien wijzen op een voorzichtige terugkeer, al is dat gemeld in plaats van bevestigd in de literatuur. België, Frankrijk, Duitsland, Slowakije, Zwitserland en Schotland werden allemaal geherkoloniseerd na de negentiende-eeuwse ineenstorting, over grofweg de eerste helft van de twintigste eeuw. Het patroon is overal waar het werkt hetzelfde, namelijk bos dat mag teruggroeien en vervolging die mag stoppen. Wil je het bredere beeld van de terugkerende roofdieren van Europa, dan behandelt de verzameling wilde verhalen zowel wolven als katten, en het behoudstuk behandelt wat een wilde kat daadwerkelijk terugbrengt.

Veelgestelde vragen

Zie ook